Portal Orzeczeń Sądu Apelacyjnego w Poznaniu

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 sierpnia 2025 r.

Sąd Apelacyjny w Poznaniu III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący: sędzia Marta Sawińska

Protokolant: Emilia Wielgus

po rozpoznaniu w dniu 13 sierpnia 2025 r. w Poznaniu na posiedzeniu niejawnym

sprawy A. Ł.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P.

o rekompensatę

na skutek apelacji A. Ł.

od wyroku Sądu Okręgowego w Koninie

z dnia 12 grudnia 2024 r. sygn. akt III U 1193/23

1.  zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 1 oraz poprzedzającą go decyzję i przyznaje A. Ł. prawo do rekompensaty od daty przyznania emerytury,

2.  zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 2 i zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P. na rzecz A. Ł. kwotę 180 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po upływie tygodnia od doręczenia odpisu orzeczenia zobowiązanemu do zapłaty do dnia zapłaty – tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego,

3.  zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P. na rzecz A. Ł. kwotę 270 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego od dnia uprawomocnienia się orzeczenia o kosztach do dnia zapłaty - tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w instancji odwoławczej.

sędzia Marta Sawińska

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 9 października 2023 r. znak (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P. odmówił A. Ł. przyznania prawa do rekompensaty.

W uzasadnieniu decyzji organ rentowy stwierdził, że odmawia prawa do rekompensaty ponieważ wnioskodawca nie udowodnił co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach.

Zakład nie zaliczył do stażu pracy okresów zatrudnienia jako pracy w warunkach szczególnych od w (...) S A. od 22. 9.1977 r. do 31.03.1997 r. ( z wyłączeniem okresów przebywania na zasiłkach chorobowych i urlopach bezpłatnych ), ponieważ w świadectwie wykonywania pracy w szczególnych warunkach z 31.03.1997 r. brak dokładnego określenia charakteru pracy zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z 7.02.1983 r., a stanowisko pracy wykazane w powołanych przez zakład pracy przepisach resortowy nie jest zgodne ze stanowiskiem wykazanym w świadectwie pracy z 31.03.1997 r. Ponadto następca prawny (...) S.A. (...) p. z o.o. w K. w piśmie z 13.01.2 3 r. poinformował, że nie może skorygować świadectwa wykonywania pracy w warunkach szczególnych, ponieważ w aktach osobowych wnioskodawcy nie ma dokumentów potwierdzających wykonywanie pracy w warunkach szczególnych - brak też świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach z 31.03.1997, które wnioskodawca dostarczył do organu rentowego.

W związku z powyższym w ocenie organu brak jest brak podstaw do przyznania emerytury z rekompensatą, ponieważ wnioskodawca nie udowodnił 15 lat pracy w szczególnych warunkach do 01.01.2009 r.

Z powyższą decyzją nie zgodził się A. Ł. wnosząc odwołanie.

Odwołujący podniósł, że wbrew twierdzeniom ZUS legitymuje się co najmniej 15 – letnim okresem wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, ponieważ taką pracę („realizował przez cały okres pracy w (...) S.A. od 22.09.1977 r. do 31.03.1997 r. Ze świadectwa pracy Odwołującego z dnia 31.03.1997 r. wynika, że przez w/w okres pracy wykonywał pracę „ślusarza”. Zaznaczono, że do obowiązków odwołującego należało: cięcie, szlifowanie wyrobów (konstrukcji) metalowych o dużych rozmiarach do 6 m) przy pomocy narzędzi- gilotyn. Do tego dochodziło polerowanie mechaniczne wyrobów metalowych w celu załamywania i wygładzania krawędzi metalowych. W dalszej kolejności tak przygotowane konstrukcje metalowe były przewożone suwnicami do dalszego etapu. Odwołujący podniósł również, że ustawodawca zalicza prace przy szlifowaniu wyrobów metalowych oraz polerowanie mechaniczne a takie prace wykonywał odwołujący w spornym okresie, do prac w szczególnych warunkach w wykazie A, Dziale III, poz. 78, załącznika do Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 roku. Prace wykonywane przez odwołującego były pracami o znacznej szkodliwości dla zdrowia (praca przy zapyleniu i hałasie) oraz o znacznym stopniu uciążliwości. Świadczy o tym zarówno zakres obowiązków odwołującego, charakter pracy, jak i warunki w jakich praca była świadczona. O znacznym stopniu szkodliwości wykonywanej pracy, świadczy także obecny, zły stan zdrowia odwołującego.

Z uwagi na powyższe odwołujący wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie odwołującemu prawa do rekompensaty z tytułu pracy w szczególnych warunkach, zasadzenie od organu rentowego na rzecz odwołującego kosztów postępowania sądowego w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.

Organ rentowy wniósł o oddalenie odwołania podnosząc argumenty wywiedzione wcześniej w zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie od odwołującego na rzecz pozwanego kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Wyrokiem z dnia 12 grudnia 2024 r. Sąd Okręgowy w Koninie oddalił odwołanie (punkt 1.), zasądzając od odwołującego na rzecz pozwanego kwotę 180 zł z należnymi odsetkami tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (punkt 2.).

U podstaw powołanego rozstrzygnięcia legły następujące ustalenia faktyczne i rozważania prawne:

A. Ł. , ur. (...), złożył w dniu 09.09.2022 r. w ZUS Inspektorat w K. wniosek o emeryturę a ponadto wniósł o przyznanie rekompensaty. Do wniosku dołączył świadectwo wykonywania pracy w szczególnych warunkach z dnia 31.03.1997 r. wystawione przez Fabrykę (...) S.A. w którym, zaświadczono, że A. Ł. był zatrudniony w w/w zakładzie w pełnym wymiarze czasu pracy od 22.09.1977 r. do 31.03.1997 r. w tym stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał prace - ślusarz wg rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 07.02.1983 r. (Dz.U. nr 8, poz. 43) oraz Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27.04.1991 r. (Dz.U. nr 39 poz. 167) na stanowiskach:

- od 22.09.1977 r. do 31.03.1997 r. – dział III poz. 78 pkt. 5 wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik nr 1 do zarządzenia nr 17 Ministra Górnictwa i Energetyki z dnia 12 sierpnia 1983 r. w sprawie określenia stanowisk pracy w resorcie górnictwa i energetyki, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach i zmian w załączniku nr 1 dokonanych zarządzeniem nr 10 Ministra Przemysłu z dnia 23.05.1991 r.

Pismem z dnia 23.11.2022 r. organ rentowy zwrócił się do (...) S.A. o wystawienie prawidłowego świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach, ponieważ w świadectwie wykonywania pracy w szczególnych warunkach z 31.03.1997 r. brak jest określenia charakteru pracy zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z 07.02.1983 r., natomiast stanowisko pracy wykazywane w powołanych przez zakład pracy przepisach resortowych nie jest zgodne ze stanowiskiem wykazanym w świadectwie pracy z 31.03.1997 r.

W odpowiedzi pismem z dnia 13.01.2023 r. (...) Sp. z o.o. (dawniej (...) S.A.) poinformowano, że brak jest możliwości skorygowania świadectwa pracy w szczególnych warunkach ponieważ w aktach osobowych A. Ł., nie ma świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach o którym organ rentowy pisze w piśmie.

Decyzją z dnia 09.10.2023 r. ZUS przyznał wnioskodawcy emeryturę od 30.10.2022 r., tj. od osiągniecia wieku emerytalnego. Podstawę obliczenia emerytury stanowiła kwota składek na ubezpieczenie emerytalne oraz kapitału początkowego z uwzględnieniem waloryzacji składek i kapitału początkowego zaewidencjonowanych na koncie na koniec miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego przysługuje wypłata emerytury. Emerytura stanowi równowartość kwoty będącej wynikiem podzielenia postawy obliczenia emerytury przez średnie dalsze trwanie życia, dla osób w wieku równym wiekowi przejścia na emeryturę. Kwota składek zewidencjonowanych na koncie z uwzględnieniem waloryzacji wyniosła 115360,19 zł, kwota zwaloryzowanego kapitału początkowego wynosiła 712814,75 zł, średnie dalsze trwanie życia wyniosło 196,20 m-cy, wyliczona kwota emerytury wyniosła 4221,08 zł.

Jednocześnie decyzją z dnia 09.10.2023 r. znak (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w P. odmówił A. Ł. przyznania prawa rekompensaty. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy stwierdził, że odmawia prawa do rekompensaty ponieważ wnioskodawca nie udowodnił co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach. Zakład nie zaliczył do stażu pracy okresów zatrudnienia jako pracy w warunkach szczególnych od w (...) S A. od 22. 9.1977 r. do 31.03.1997 r. ( z wyłączeniem okresów przebywania na zasiłkach chorobowych i urlopach bezpłatnych ), ponieważ w świadectwie wykonywania pracy w szczególnych warunkach z 31.03.1997 r. brak dokładnego określenia charakteru pracy zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z 7.02.1983 r., a stanowisko pracy wykazane w powołanych przez zakład pracy przepisach resortowy nie jest zgodne ze stanowiskiem wykazanym w świadectwie pracy z 31.03.1997 r. Ponadto następca prawny (...) S.A. (...) p. z o.o. w K. w piśmie z 13.01.2 3 r. poinformował, że nie może skorygować świadectwa wykonywania pracy w warunkach szczególnych, ponieważ w aktach osobowych wnioskodawcy nie ma dokumentów potwierdzających wykonywanie pracy w warunkach szczególnych - brak też świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach z 31.03.1997 ., które wnioskodawca dostarczył do organu rentowego. W związku z powyższym w ocenie organu brak jest brak podstaw do przyznania emerytury z rekompensatą, ponieważ wnioskodawca nie udowodnił 15 lat pracy w szczególnych warunkach do 01.01.2009 r.

Okolicznością sporną w przedmiotowej sprawie było to czy wnioskodawca do dnia 01.01.2009 r. legitymuje się co najmniej 15 – letnim okresem pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

Po przeprowadzeniu postępowania dowodowego Sąd I instancji ustalił, że A. Ł. od dnia 22.09.1977 r. podjął pracę w (...) Zakładach (...) w K. (później zakład zmienił nazwę na Fabryka (...)” S.A.). Zakład zajmował się produkcją różnych urządzeń i elementów dla potrzeb kopalni węgla brunatnego takich jak konstrukcje metalowe, dźwigi, mosty, przenośniki taśmowe.

Odwołujący został zatrudniony na stanowisku ślusarz i pracował na oddziale krajalni (oddział PK). Był to oddział przygotowawczy, na którym przygotowywano elementy z blachy do produkcji przenośników taśmowych. Na oddziale krajalni znajdowały się różne urządzenia typu gilotyny, giętarki, piły, oczyszczarka do czyszczenia blachy. Odwołujący jako ślusarz zajmował się głównie krojeniem elementów stalowych (matali) na gilotynie, które miały nawet do kilku metrów. Ponadto odwołujący w razie potrzeby wykonywał również prace przy szlifierce, kiedy trzeba było szlifować wycięte blachy. Szlifowanie było wykonywane szlifierką ręczną. Okazjonalnie także zdarzało się, że ubezpieczony pracował na giętarce, gdzie wyginał wycięte detale. Wszystkie te prace były związane z przygotowaniem elementów do produkcji przenośników taśmowych. Warunki pracy były trudne, praca wykonywana była w dużym hałasie, zapyleniu.

W okresie od 27.03.1978 r. do 15.04.1980 r. odwołujący odbywał czynną służbę wojskową. Po jej zakończeniu podjął pracę w (...) z dniem 06.05.1980 r. i został zatrudniony na stanowisku ślusarz, na oddziale krajalni (K-1). Zakres obowiązków odwołującego nie uległ zmianie, nadal zajmował się głównie krojeniem elementów metalowych na gilotynie , w razie potrzeby wykonywał także prace na szlifierce, gdzie szlifował wycięte blachy , a okazjonalnie wykonywał także pracę przy giętarce. W angażach pracodawca określał stanowisko odwołującego jako ślusarz, krajacz, ślusarz – krajacz. Pracę w tym charakterze ubezpieczony wykonywał do końca zatrudnienia w zakładzie tj. do 31.03.1997 r. , z tym, że w okresach od 23.04.1990 r. do 30.11.1990 r. oraz od 10.07.1995 r. do 10.08.1995 r. korzystał z urlopu bezpłatnego.

Powyższy stan faktyczny Sąd Okręgowy ustalił na podstawie dokumentów znajdujących się w aktach ZUS oraz w aktach osobowych odwołującej z okresu zatrudnienia w Fabryce (...) S.A. Treść tych dokumentów nie budziła wątpliwości, była jasna, spójna, dokumenty zostały wystawione przez pracodawcę odwołującego i dotyczyły przebiegu zatrudnienia oraz oceny charakteru pracy w kontekście wykonywania pracy w szczególnych warunkach.

Ponadto stan faktyczny został ustalony na podstawie zeznań świadków J. K., M. D., E. K. a także na podstawie zeznań odwołującego.

Zeznania świadków J. K., M. D., E. K. zasługiwały na uwzględnienie gdyż były jasne, spójne, wzajemnie się uzupełniały i znalazły potwierdzenie w dokumentacji w aktach osobowych. Świadkowie pracowali razem z odwołującym w spornym okresie, znali charakter jego pracy i rodzaj obowiązków jakie wykonywał, z tego powodu świadkowie mogli być istotnym źródłem wiedzy co do tego jakie prace rzeczywiście odwołujący wykonywał w spornym okresie zatrudnienia.

Również zeznania odwołującego Sąd uznał za wiarygodne gdyż były jasne, spójne i zgodne z pozostałym materiałem dowodowym zebranym w sprawie.

Sąd I instancji podkreślał, że w przedmiotowej sprawie ubezpieczony domagał się przyznania prawa do rekompensaty. Stosownie do treści art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U.2024.1696 t.j. ) rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 15 lat. Przepis ust. 2 art. 21 powołanej ustawy stanowi natomiast, że rekompensata nie przysługuje osobie, która nabyła prawo do emerytury na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Powołany przepis określa ogólne warunki nabycia prawa do rekompensaty, która - zgodnie z definicją legalną zamieszczoną w art. 2 pkt 5 powołanej ustawy - stanowi rodzaj odszkodowania za utratę możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub pracy o szczególnym charakterze przez osoby, które nie nabędą prawa do emerytury pomostowej (z powodu niespełnienia warunków ustawowych do nabycia tego prawa). Nadto art. 23 ustawy określa tryb ustalania prawa do rekompensaty. Zgodnie z ust. 1 tego artykułu ustalenie rekompensaty następuje wyłącznie na wniosek ubezpieczonego ubiegającego się o emeryturę. Oznacza to, że nie jest prawnie dopuszczalne (i tym samym skuteczne) złożenie przez ubezpieczonego samodzielnego (odrębnego) wniosku dotyczącego (wyłącznie) ustalenia prawa do rekompensaty. Ustalenie (przyznanie) rekompensaty następuje dopiero wtedy, gdy ubezpieczony wystąpi do organu rentowego z wnioskiem o ustalenie prawa do emerytury ("zwykłej") i wyłącznie przy rozpoznaniu wniosku o emeryturę. Rekompensata nie jest bowiem samodzielnym świadczeniem wypłacanym z zasobów systemu ubezpieczeń społecznych (taki charakter ma np. emerytura), ale jest przyznawana (ustalana) w formie dodatku do kapitału początkowego ustalanego na zasadach przewidzianych w art. 173 i 174 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Innymi słowy, rekompensata zwiększa wartość kapitału początkowego ubezpieczonego i tym samym rzutuje na wysokość (zwiększenie) jego emerytury (por. Komentarz do art. 21 i art. 23 ustawy o emeryturach pomostowych pod red. Beaty Gudowskiej, 2013 r., wydanie 1,Legalis).

Rekompensata przysługuje za okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynoszący co najmniej 15 lat. W myśl przepisu art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U.2024.1631 t.j.) za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia. Natomiast zgodnie z treścią ust. 4 wiek emerytalny, o którym mowa w ust. 1, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których osobom wymienionym w ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych, tj. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. z 1983r., Nr 8, poz. 43 ze zm.).

Przepis § 2 ust. 1 wskazanego rozporządzenia Rady Ministrów stanowi, że okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy. Dla oceny, czy pracownik pracował w szczególnych warunkach, nie ma przy tym istotnego znaczenia nazwa zajmowanego przez niego stanowiska, tylko rodzaj powierzonej mu pracy. Praca w szczególnych warunkach to praca wykonywana stale (codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy (przez 8 godzin dziennie, jeżeli pracownika obowiązuje taki wymiar czasu pracy) w warunkach pozwalających na uznanie jej za jeden z rodzajów pracy wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983r. (vide: wyroki Sądu Najwyższego: z 22 stycznia 2008r., I UK 210/07, OSNP 2009/56/75; z 6 grudnia 2007r., III UK 66/07, LEX nr 483283; z 14 września 2007r., III UK 27/07, OSNP 2008/2122/325).

Tylko okresy wykonywania zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy wypełniają weryfikowalne kryterium uznania pracy o cechach znacznej szkodliwości dla zdrowia lub znacznego stopnia uciążliwości, lub wymagającej wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia. Taki sam warunek odnosi się do wymagania stałego wykonywania takich prac, co oznacza, że krótsze dobowo (nie w pełnym wymiarze obowiązującego czasu pracy na danym stanowisku) lub periodyczne, a nie stałe świadczenie pracy wyklucza dopuszczalność uznania pracy za świadczoną w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wskutek niespełnienia warunku stałej znacznej szkodliwości dla zdrowia lub stałego znacznego stopnia uciążliwości wykonywanego zatrudnienia (vide: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 października 2008r., II UK 133/08, LEX nr 658191). W związku z tym nie jest dopuszczalne uwzględnianie przy ustaleniu okresów pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, wymaganych do nabycia prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym, innych równocześnie wykonywanych prac w ramach dobowej miary czasu pracy, które nie oddziaływały szkodliwie na organizm pracownika. Od tej reguły istnieją odstępstwa. Pierwsze z nich dotyczy sytuacji, kiedy inne równocześnie wykonywane prace stanowią integralną część większej całości dającej się zakwalifikować pod określoną pozycję załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (vide: wyroki Sądu Najwyższego: z 6 grudnia 2007r., III UK 62/07, LEX 375653; z 11 marca 2009r. II UK 243/08, LEX nr 550990). Drugie odstępstwo dotyczy przypadków, kiedy czynności wykonywane w warunkach nienarażających na działanie czynników szkodliwych dla zdrowia mają charakter incydentalny, krótkotrwały, uboczny (vide: wyroki Sądu Najwyższego z 22.01.2008r., I UK 210/07, OSNP 2009/56/75, z 22.04.2009r., II UK 333/08, LEX nr 1001310).

W załączniku do powołanego rozporządzenia znajduje się wykaz A, który określa prace w szczególnych warunkach uprawniające do uzyskania prawa do wcześniejszej emerytury w poszczególnych gałęziach przemysłu. W dziale III tego wykazu dotyczącym prac w hutnictwie i przemyśle metalowym pod pozycją 78 wymienione zostały prace przy szlifowaniu lub ostrzeniu wyrobów i narzędzi metalowych oraz polerowanie mechaniczne.

Sąd I instancji wskazywał, że z okoliczności w przedmiotowej sprawy wynika, iż odwołujący w okresie zatrudnienia w Fabryce (...) S.A. od 22.09.1977 r. do 31.03.1997 r. wykonywał pracę na stanowisku ślusarz na oddziale krajalni (PK, K-1), gdzie zajmował się krojeniem elementów stalowych (metali) na gilotynie, jedynie w razie potrzeby wykonywał także prace przy szlifowaniu ręcznym wykrojonych elementów oraz okazjonalnie pracował przy giętarce. Jak sam odwołujący przyznał w swoich pisemnych zeznaniach głównie zajmował się krojeniem elementów na gilotynie i tego rodzaju praca stanowiła ok. 70 % czasu pracy, natomiast 30% czasu pracy to były prace związane ze szlifowaniem.

W ocenie Sądu I instancji materiał dowodowy zebrany w sprawie nie dawał podstaw do przyjęcia, że ubezpieczony w okresie zatrudnienia w (...) stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał prace wymienione w wykazie A dział III poz. 78 tj. prace polegające na szlifowaniu lub ostrzeniu wyrobów i narzędzi metalowych oraz polerowaniu mechanicznym. Większość bowiem obowiązków odwołującego stanowiły inne prace polegające na krojeniu elementów metalowych na gilotynie, które nie zostały wymienione w wykazie A jako prace w szczególnych warunkach. Praca wymieniona w wykazie A dział III poz. 78 by mogła być uznana za pracę w szczególnych warunkach musi być wykonywana stale (tj. codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy (tj. przez 8 godzin dziennie, jeżeli pracownika obowiązuje taki wymiar czasu pracy) natomiast z ustaleń Sądu wynika, że odwołujący wykonywał prace polegające na szlifowaniu wyrobów i narzędzi metalowych oraz polerowaniu mechanicznym jeśli była taka potrzeba, a więc nie stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Sam odwołujący przyznał, że tego rodzaju prace zajmowały mu ok. 30 % czasu pracy. W tych okolicznościach brak było podstaw do przyjęcia, że odwołujący posiada co najmniej 15 letni okres pracy w szczególnych warunkach wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd, działając na podstawie art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c., oddalił odwołanie jako nieuzasadnione i orzekł jak w punkcie 1 wyroku.

O kosztach zastępstwa procesowego Sąd orzekł na podstawie art. 98 § 1 k.p.c. w zw. z § 9 ust. 2 rozporządzenia z dnia 22.10.2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U.2023.1935 t.j. ) – punkt 2 wyroku.

Apelację od powołanego orzeczenia wywiódł A. Ł., domagając się zmiany wyroku oraz decyzji i przyznania odwołującemu prawa do wnioskowanej rekompensaty, przy zasądzeniu od strony przeciwnej kosztów postępowania sądowego.

Zarzuty apelacji objęły naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię, to jest par.2 i 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze i wykazu A dla resortu przemysłu chemicznego i lekkiego w związku z art.32 ust.2 i 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz art.21 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych polegające na błędnym uznaniu, że praca odwołującego polegająca na cięciu i gięciu metalu nie stanowi pracy w warunkach szczególnych.

Pozwany organ rentowy nie zajął wobec wniesionej apelacji merytorycznego stanowiska.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja jest zasadna i prowadzi do wydania wyroku reformatoryjnego.

Na wstępie Sąd Apelacyjny wyraźnie zaznacza, że stan faktyczny ustalony na etapie postępowania pierwszo instancyjnego wobec braku zarzutów apelacyjnych ulega przejęciu w całości przez sąd odwoławczy jako podstawa faktyczna rozstrzygnięcia.

I tak – prawidłowo w sprawie ustalono, że odwołujący A. Ł. od dnia 22.09.1977 r. podjął pracę w (...) Zakładach (...) w K. (później zakład zmienił nazwę na Fabryka (...)” S.A.).

Zakład zajmował się produkcją różnych urządzeń i elementów dla potrzeb kopalni węgla brunatnego takich jak konstrukcje metalowe, dźwigi, mosty, przenośniki taśmowe.

Odwołujący został zatrudniony na stanowisku ślusarz i pracował na oddziale krajalni (oddział PK). Był to oddział przygotowawczy, na którym przygotowywano elementy z blachy do produkcji przenośników taśmowych. Na oddziale krajalni znajdowały się różne urządzenia typu gilotyny, giętarki, piły, oczyszczarka do czyszczenia blachy. Odwołujący jako ślusarz zajmował się głównie krojeniem elementów stalowych (matali) na gilotynie, które miały nawet do kilku metrów. Ponadto odwołujący w razie potrzeby wykonywał również prace przy szlifierce, kiedy trzeba było szlifować wycięte blachy. Szlifowanie było wykonywane szlifierką ręczną. Okazjonalnie także zdarzało się, że ubezpieczony pracował na giętarce, gdzie wyginał wycięte detale. Wszystkie te prace były związane z przygotowaniem elementów do produkcji przenośników taśmowych. Warunki pracy były trudne, praca wykonywana była w dużym hałasie, zapyleniu.

W okresie od 27.03.1978 r. do 15.04.1980 r. odwołujący odbywał czynną służbę wojskową. Po jej zakończeniu podjął pracę w (...) z dniem 06.05.1980 r. i został zatrudniony na stanowisku ślusarz, na oddziale krajalni (K-1). Zakres obowiązków odwołującego nie uległ zmianie, nadal zajmował się głównie krojeniem elementów metalowych na gilotynie , w razie potrzeby wykonywał także prace na szlifierce, gdzie szlifował wycięte blachy , a okazjonalnie wykonywał także pracę przy giętarce. W angażach pracodawca określał stanowisko odwołującego jako ślusarz, krajacz, ślusarz – krajacz. Pracę w tym charakterze ubezpieczony wykonywał do końca zatrudnienia w zakładzie tj. do 31.03.1997 r. , z tym, że w okresach od 23.04.1990 r. do 30.11.1990 r. oraz od 10.07.1995 r. do 10.08.1995 r. korzystał z urlopu bezpłatnego.

Prawidłowo wskazał sąd I instancji także materialno prawne podstawy żądania odwołującego i zaskarżonej decyzji wydanej w jego rozpoznaniu.

Stosownie do treści art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U.2024.1696 t.j. ) rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 15 lat. Przepis ust. 2 art. 21 powołanej ustawy stanowi natomiast, że rekompensata nie przysługuje osobie, która nabyła prawo do emerytury na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Powołany przepis określa ogólne warunki nabycia prawa do rekompensaty, która - zgodnie z definicją legalną zamieszczoną w art. 2 pkt 5 powołanej ustawy - stanowi rodzaj odszkodowania za utratę możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub pracy o szczególnym charakterze przez osoby, które nie nabędą prawa do emerytury pomostowej (z powodu niespełnienia warunków ustawowych do nabycia tego prawa).

Rekompensata przysługuje za okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynoszący co najmniej 15 lat. W myśl przepisu art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U.2024.1631 t.j.) za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia. Natomiast zgodnie z treścią ust. 4 wiek emerytalny, o którym mowa w ust. 1, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których osobom wymienionym w ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych, tj. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. z 1983r., Nr 8, poz. 43 ze zm.).

Przepis § 2 ust. 1 wskazanego rozporządzenia Rady Ministrów stanowi, że okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy.

W uznaniu Sądu I instancji odwołujący przy tak ustalonym charakterze pracy nie wypełnia warunków dla przyznania rekompensaty.

Sąd Okręgowy oddalając odwołanie A. Ł., wskazywał, że ubezpieczony w okresie zatrudnienia w (...) nie wykonywał stale i w pełnym wymiarze czasu pracy czynności wymienionych w wykazie A dział III poz. 78 Rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. tj. prac polegających na szlifowaniu lub ostrzeniu wyrobów i narzędzi metalowych oraz polerowaniu mechanicznym. Większość bowiem obowiązków odwołującego stanowiły inne prace polegające na krojeniu elementów metalowych na gilotynie, które nie zostały wymienione w wykazie A jako prace w szczególnych warunkach. Praca wymieniona w wykazie A dział III poz. 78 by mogła być uznana za pracę w szczególnych warunkach musi być wykonywana stale (tj. codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy (tj. przez 8 godzin dziennie, jeżeli pracownika obowiązuje taki wymiar czasu pracy) natomiast z ustaleń Sądu wynika, że odwołujący wykonywał prace polegające na szlifowaniu wyrobów i narzędzi metalowych oraz polerowaniu mechanicznym jeśli była taka potrzeba, a więc nie stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Sam odwołujący przyznał, że tego rodzaju prace zajmowały mu ok. 30 % czasu pracy. W tych okolicznościach brak było podstaw do przyjęcia, że odwołujący posiada co najmniej 15 letni okres pracy w szczególnych warunkach wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy.

W uznaniu Sądu Apelacyjnego zaprezentowane stanowisko jest błędne, sąd I instancji dokonał bowiem niepełnej subsumcji stanu faktycznego pod normy prawa materialnego powołane wyżej.

Postępowanie dowodowe wykazało, że odwołujący zatrudniony był w (...) – przedsiębiorstwie pomocniczym dla resortu górnictwa, ale zasadniczo zajmującym się min. produkcją urządzeń dla górnictwa odkrywkowego.

Sąd Okręgowy oceniając charakter pracy odwołującego ograniczył się wyłącznie do analizy przepisów Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. to jest wykazu A dział III poz.78.

Jest to działanie niewystarczające dla prawidłowej oceny pracy A. Ł. w aspekcie prawa do rekompensaty. Konieczne jest sięgnięcie do wykazu resortowego, i to nie bezpośrednio w resorcie górnictwa, a w resorcie przemysłu maszynowego.

Przypomnieć się godzi, że w określeniu rodzaju pracy uzasadniającej prawo do świadczeń na zasadach rozporządzenia RM z 1983 r. chodzi wyłącznie o rodzaj pracy określony w § 4-15 tego rozporządzenia oraz w wykazie stanowiącym załącznik do niego (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 26.03.2012 r., I UK 549/12, niepublikowany oraz z dnia 14.03.2013 r., I UK 547/12, OSNP 2014 Nr 1, poz. 111). Tworzenie norm ustalających stanowiska pracy w szczególnych warunkach poza ustalonym wykazem jest niedopuszczalne (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24.04.2004 r., II UK 337/03, OSNP 2004 Nr 22, poz. 392 i z dnia 20.10.2005 r., I UK 41/05, OSNP 2006 nr 19-20, poz. 306). Nie przewiduje się zatem możliwości wykroczenia poza wykazy prac wykonywanych w szczególnych warunkach wymienione w załączniku do rozporządzenia z 1983 r. Na podstawie wyraźnego upoważnienia określone podmioty (właściwi ministrowie, kierownicy urzędów centralnych oraz centralnych związków spółdzielczych) mogły tylko wskazać, na których stanowiskach są wykonywane prace w szczególnych warunkach, wymienione w wykazach A i B rozporządzenia z 1983 r., nigdy zaś ustanawiać nowych stanowisk pracy wykonywanej w warunkach szczególnych. Określenie stanowiska pracy przez organ zwierzchni lub nadzorujący zakłady pracy niewymienionego w załącznikach do rozporządzenia, a więc poza upoważnieniem do prowadzenia wykazów stanowisk pracy, nie wywołuje skutków przewidzianych w art. 32 ustawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23.11.2004 r., I UK 15/04, OSNP 2005 Nr 11, poz. 161). Wykazy resortowe mają zatem charakter i walor informacyjny, techniczno-porządkujący, uściślający, nie mają jednak mocy prawnie wiążącej. Taki wykaz resortowy co najwyżej ułatwia identyfikację określonego stanowiska pracy jako stanowiska pracy w szczególnych warunkach, ale nie może on zastępować ani rozszerzać wykazów i pojęć użytych w podstawowym w tej mierze rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 7.02.1983 r. Powołane rozporządzenie jest bowiem podstawowym aktem prawnym ustalającym warunki wcześniejszej emerytury, w tym kwalifikującym oznaczoną pracę jako pracę w szczególnych warunkach, której stałe wykonywanie w pełnym wymiarze czasu pracy może rodzić uprawnienia emerytalne.

Sąd Najwyższy wielokrotnie dopuszczał konieczność ścisłego podporządkowania prac w warunkach szczególnych pod odpowiednie wykazy resortowe (doprecyzowujące rozporządzenie z 7 lutego 1983 r. poprzez wskazanie określonych stanowisk pracy), równocześnie jednak w wyroku z dnia 16 lutego 2022 r. III USKP 114/21 Sąd Najwyższy opowiedział się także za przełamaniem branżowego przypisania stanowisk pracy uprawniających do emerytury w wieku obniżonym. Dla takiego przełamania wymagane jest ustalenie, że pracownicy zatrudnieni na takim samym stanowisku pracy w różnych branżach (np. kierowca ciągnika z transporcie, kierowca ciągnika w przedsiębiorstwie rolnym wykonujący prace transportowe) wykonywali prace tego samego rodzaju i narażeni byli w takim samym stopniu na ekspozycję na te same czynniki szkodliwe. To "przełamanie" dozwolone jest tylko w zakresie dotyczącym "branży" i tylko w przypadku wykonywania takiej samej pracy, jak praca odpowiadająca pracy wykonywanej na stanowisku wymienionym w załączniku do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r., a nie w przypadku wykonywania innej pracy.

Zgodnie z powyższym Sąd Najwyższy przyjmuje, że pracą w szczególnych warunkach jest praca wykonywana stale (codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy w warunkach pozwalających na uznanie jej za jeden z rodzajów pracy wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 14 września 2007 r., III UK 27/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 325; z dnia 19 września 2007 r., III UK 38/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 329; z dnia 6 grudnia 2007 r., III UK 66/07, LEX nr 483283; z dnia 22 stycznia 2008 r., I UK 210/07, OSNP 2009 nr 5-6, poz. 75; z dnia 24 marca 2009 r., I PK 194/08, LEX nr 528152; dnia 1 czerwca 2010 r., II UK 21/10, LEX nr 619638). Wyodrębnienie prac w szczególnych warunkach uzasadniających nabycie prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym ma charakter branżowo-stanowiskowy. W uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z dnia 8 sierpnia 2019 r.,III UZP 3/19 (OSNP 2009 Nr 1, poz. 9) Sąd Najwyższy podkreślił, że taka systematyka nie jest przypadkowa, gdyż konkretne stanowisko jest narażone na ekspozycję czynników szkodliwych w stopniu mniejszym lub większym w zależności od tego, w którym dziale gospodarki (branży) jest umiejscowione. Dlatego konieczny jest bezpośredni związek wykonywanej pracy z procesem technologicznym właściwym dla danego działu gospodarki. Za przyjęciem branżowo-stanowiskowego charakteru wyodrębnienia prac wykonywanych w szczególnych warunkach przemawia to, że w zależności od działu gospodarki (branży), w którym jest umiejscowione konkretne stanowisko (konkretny rodzaj pracy), jest ono narażone na ekspozycję czynników szkodliwych w stopniu mniejszym lub większym. Jeśli więc prawodawca zdecydował o umieszczeniu określonego rodzaju pracy (stanowiska pracy) w wykazie prac wykonywanych w szczególnych warunkach, przypisując go do konkretnego działu gospodarki (przemysłu, branży), to okoliczność ta bez wątpienia świadczy o narażeniu tego rodzaju pracy, właśnie w tym dziale gospodarki, na ekspozycję czynników szkodliwych w stopniu większym niż w innych działach gospodarki. Oznacza to, że przynależność pracodawcy do określonej gałęzi gospodarki ma znaczenie istotne i nie można dowolnie, z naruszeniem postanowień rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r., wiązać konkretnych stanowisk pracy z branżami, do których nie zostały one przypisane w tym akcie prawnym (por. przykładowo wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 19 maja 2011 r., III UK 174/10, LEX nr 901652; z dnia 3 czerwca 2008 r., I UK 381/07, LEX nr 494112; z dnia 16 czerwca 2009 r., I UK 20/09, LEX nr 515698; z dnia 16 czerwca 2009 r., I UK 24/09, LEX nr 518067; z dnia 1 czerwca 2010 r., II UK 21/10, LEX nr 619638; z dnia 19 maja 2011 r., III UK 174/10, LEX nr 901652).

Błędnie domaga się apelujący zastosowania przepisów wykazu resortowego dla przemysłu chemicznego, albowiem pracodawca odwołującego niewątpliwie zajmował się produkcją maszyn i urządzeń dla górnictwa odkrywkowego, w wypadku odwołującego – głównie elementów taśmociągów.

Stosowne jest więc odwołanie się do wykazu resortowego dla przemysłu maszynowego.

Skoro zatem w wykazie resortowym - ZARZĄDZENIE Nr 3 MINISTRA HUTNICTWA I PRZEMYSŁU MASZYNOWEGO z dnia 30 marcu 1985 r. w sprawie stanowisk pracy, na których wykonywane są prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w zakładach pracy resortu hutnictwa i przemysłu maszynowego wskazano pod poz. 45 :” Obsługa agregatów do walcowania, tłoczenia i ciągnienia wraz z urządzeniami pomocniczymi i wykańczającymi : 1) ciągacz drutu i prętów (na zimno i gorąco) 3) gięciarz rur 6) krajacz metali” uznać należy, że odwołujący legitymuje się okresem pracy w warunkach szczególnych niezbędnym dla ustalenia prawa do rekompensaty, przy wypełnieniu pozostałych warunków (powyższe nie było objęte sporem).

Okoliczność ta skutkuje zmianą orzeczenia oraz decyzji na podstawie art.386 par.1 k.p.c.

O kosztach orzeczono na podstawie art.98 k.p.c., art.99 k.p.c . w zw. z § 9 ust. 2 rozporządzenia z dnia 22.10.2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U.2023.1935 t.j. ) – punkt 2 i 3 wyroku.

sędzia Marta Sawińska